Non me gusta a música de Bad Bunny, nin as súas letras. E, con todo, ver o impacto da súa presenza na Super Bowl —ese “gol de media cancha” que colocou a América Latina no centro do espectáculo máis mainstream do planeta— provocou en min unha sensación contraditoria.
Por unha banda, resultou imposible non celebrar certos xestos. Nun contexto político marcado pola criminalización da migración e polo reforzo dun relato excluínte desde os Estados Unidos, calquera dardo simbólico contra o Tío Sam é benvido. A entrega do seu Grammy a Liam, o neno encarcerado polo ICE, a aparición de figuras como Pedro Pascal bailando sen complexos, ou a mención explícita de países latinoamericanos, entre eles Uruguai, teñen unha forza política innegable. Son sinais de presenza, de ocupación do espazo, de reivindicación dunha identidade historicamente subalternizada.
Mais ao mesmo tempo, ese mesmo espectáculo volveu activar unha maquinaria coñecida: a dos estereotipos.
América Latina continúa sendo representada, unha e outra vez, como un territorio de exceso corporal, ritmo constante e sexualización permanente. Un lugar onde se baila moito, se fala mal e se pensa pouco. Onde a identidade se reduce a corpos en movemento, a pantalóns curtos e a unha alegría obrigatoria que oculta desigualdades, violencias e complexidades.
Mesmo cando a intención é reivindicativa, o marco segue sendo estreito. O problema non é o reggaetón, nin o baile, nin a festa: o problema é cando iso se converte no único relato posible. Cando a diversidade cultural dun continente enteiro queda encapsulada nunha imaxe repetida ata o esgotamento.
Ese tipo de representacións non son inocentes. Alimentan unha mirada colonial que sitúa América Latina como periferia emocional e corporal dun centro que pensa, decide e ordena. Unha periferia que entretén, que pon ritmo, que fornece man de obra e folclore, pero á que raramente se lle recoñece capacidade intelectual, creativa ou política.
E, porén, América Latina é tamén —e sobre todo— pensamento, palabra e creación crítica. Da terra de Mario Benedetti, Violeta Parra, Caetano Veloso, Oswaldo Guayasamín, Frida Kahlo, Sebastião Salgado, Julio Cortázar, Juan Rulfo, Gabriela Mistral, Jorge Luis Borges, Oscar Niemeyer, Eduardo Galeano, Fito Páez ou Gustavo Santaolalla emerxeron obras que dialogan co mundo desde a complexidade, a dor, a beleza e a lucidez.
Non se trata de opoñer alta cultura a cultura popular, nin de establecer xerarquías simplistas. Trátase de reclamar un relato máis amplo, máis xusto, máis honesto. Un relato que non nos reduza a un estereotipo cómodo para o consumo global.
Porque América Latina non só baila.
Tamén pensa.
Tamén escribe.
Tamén imaxina futuros.
E iso tamén merece escenario.
No me gusta la música de Bad Bunny, ni sus letras. Y, sin embargo, ver el impacto de su presencia en la Super Bowl —ese “gol de media cancha” que colocó a América Latina en el centro del espectáculo más mainstream del planeta— me provocó una sensación contradictoria.
Por un lado, fue imposible no celebrar ciertos gestos. En un contexto político marcado por la criminalización de la migración y el refuerzo de un relato excluyente desde Estados Unidos, cualquier dardo simbólico contra el Tío Sam es bienvenido. La entrega de su Grammy a Liam, el niño encarcelado por el ICE, la aparición de figuras como Pedro Pascal bailando sin complejos, o la mención explícita de países latinoamericanos, entre ellos Uruguay, tienen una fuerza política innegable. Son señales de presencia, de ocupación del espacio, de reivindicación de una identidad históricamente subalternizada.
Pero al mismo tiempo, ese mismo espectáculo volvió a activar una maquinaria conocida: la de los estereotipos.
América Latina sigue siendo representada, una y otra vez, como un territorio de exceso corporal, ritmo constante y sexualización permanente. Un lugar donde se baila mucho, se habla mal y se piensa poco. Donde la identidad se reduce a cuerpos en movimiento, a pantalones cortos y a una alegría obligatoria que oculta desigualdades, violencias y complejidades.
Incluso cuando la intención es reivindicativa, el marco sigue siendo estrecho. El problema no es el reguetón, ni el baile, ni la fiesta: el problema es cuando eso se convierte en el único relato posible. Cuando la diversidad cultural de todo un continente queda encapsulada en una imagen repetida hasta el agotamiento.
Este tipo de representaciones no son inocentes. Alimentan una mirada colonial que sitúa a América Latina como periferia emocional y corporal de un centro que piensa, decide y ordena. Una periferia que entretiene, que pone ritmo, que proporciona mano de obra y folclore, pero a la que rara vez se le reconoce capacidad intelectual, creativa o política.
Y, sin embargo, América Latina es también —y sobre todo— pensamiento, palabra y creación crítica. De la tierra de Mario Benedetti, Violeta Parra, Caetano Veloso, Oswaldo Guayasamín, Frida Kahlo, Sebastião Salgado, Julio Cortázar, Juan Rulfo, Gabriela Mistral, Jorge Luis Borges, Oscar Niemeyer, Eduardo Galeano, Fito Páez o Gustavo Santaolalla e tantos e tantas más, han surgido obras que dialogan con el mundo desde la complejidad, el dolor, la belleza y la lucidez.
No se trata de oponer alta cultura a cultura popular, ni de establecer jerarquías simplistas. Se trata de reclamar un relato más amplio, más justo, más honesto. Un relato que no nos reduzca a un estereotipo cómodo para el consumo global.
Porque América Latina no solo baila.
También piensa.
También escribe.
También imagina futuros.
Y eso también merece escenario.